Grote- of Onze Lieve Vrouwe Kerk, Breda
D.A. Flentrop, 53IVP (1966)
Volgens een zeer gedetailleerd bestek zijn alle orgelpijpen uit het orgel genomen, schoongemaakt en indien nodig grondig gerestaureerd. Een aantal pijpen is van een nieuwe voet voorzien omdat deze door hun eigen gewicht waren doorgezakt. Vooral bij de grote frontpijpen was de noodzakelijkheid tot aanpak groot omdat deze bij doorzakken een gevaar voor de omgeving konden opleveren. Door een grote werksteiger te plaatsen konden de meeste pijpen ter plaatse worden gerestaureerd, een deel is in de werkplaatsen van Van den Heuvel gerestaureerd.
Uiteraard is ook het ingewikkelde mechaniek, de windladen, de ventilatoren met windvoorziening alsmede de traktuur aan een grondige inspectie onderworpen en waar nodig gerestaureerd of vernieuwd. Verder zijn alle onderdelen schoongemaakt en stofvrij gemaakt. Tevens is de speeltafel grondig gerestaureerd.
Belangrijk is ook de inbouw van een 25 tonig (buis)klokkenspel, waardoor aan het toch al zeer breed bespeelbare orgel een extra dimensie is toegevoegd. De totale kosten werden mede gefinancierd door middel van giften van de Stichting Vrienden van het Orgel, aannemingsbedrijf Nico de Bont en de Stichting Grote of Onze Lieve Vrouwekerk.
In 1534 werd aan de zuidwestelijke zijwand, tegenover de in 1525 gebouwde kapel, een voor die tijd groot orgel gebouwd. Dit instrument vormt de basis van het huidige orgel. De bouwer van dit orgel is niet bekend, maar tekenen wijzen in de richting van Hendrik Niehoff.
In 1566, voor de beeldenstorm, worden de pijpen uit het orgel genomen en opgeslagen in een kelder van het stadhuis. Mogelijkerwijs heeft men de grootste pijpen niet tijdig kunnen veiligstellen en zijn deze verloren gegaan.
Vervolgens wordt de kerk afwisselend katholiek en protestant, hetgeen de toestand van het orgel er niet beter op maakte. In de periode tot 1693 worden er door diverse orgelmakers reparaties aan het orgel verricht en uitbreidingen gerealiseerd. Totdat in 1693 Jacobus Zeemans werd benoemd, die naast organist ook orgelmaker was.
Na Zeeman's overlijden in 1744 wordt Johan Heinrich Hartmann Bätz, leerling van de beroemde Christiaan Mueller, benaderd voor een onderzoek en groot onderhoud van het orgel. Dan duikt in 1816 de naam C. van Oeckelen op in het archief, die een aantal herstellingen uitvoert. In 1843 wordt een opdracht tot herstel verstrekt aan Maarschalkerweerd en Stulting.
In 1938 wordt, onder stuwende kracht van de toenmalige organist Willem Mathlener, een restauratie uitgevoerd door H.W. Flentrop te Zaandam. Na de kerkrestauratie, die van 1904 tot 1956 duurde, werd aan D.A. Flentrop in Zaandam opdracht verstrekt om een nieuw orgel te bouwen, met gebruikmaking van zoveel mogelijk bestaand materiaal. Jaap Hillen, sinds 1949 verbonden als organist aan de Grote- of Onze Lieve Vrouwe Kerk, bracht in die tijd een orgel (uit ± 1760) uit Anthis (België) naar Breda, waar het als door Flentrop als Borstwerk (4e klavier) werd ingebouwd.
Na de laatste kerkrestauratie was het orgel opnieuw toe aan een grondige onderhoudsbeurt: ondanks het zorgvuldig inpakken was er toch stof en gruis in het orgel terechtgekomen. Daarnaast was een groot deel van het versleten toetsbeleg losgeraakt, invoeringen versleten, pijpen doorgezakt en de mechanieken dienden algeheel nagezien te worden. Nadat in 1999 een insluiper zich een schuilplaats had verschaft in het orgel, waarbij de kleinste pijpen van het bovenwerk werden beschadigd, kon restauratie niet uitblijven.
Als adviseur werd door De Stichting Grote- of Onze Lieve Vrouwe Kerk en de Restauratie Commissie opnieuw Jaap Hillen aangetrokken, die ook in 1966 de bouw van het orgel begeleidde. Het uitgangspunt van de in 1999/2000 uitgevoerde werkzaamheden was het fraaie 4 klaviers-orgel met 53 stemmen te conserveren zoals het, in 1966, door Flentrop-Orgelbouw uit Zaandam werd opgeleverd.
Aan de laatste aanbesteding is een zeer zorgvuldig afwegingsproces voorafgegaan.
Offertes zijn gevraagd op basis van een gedetailleerd bestek. Met alle betrokken (orgelmakers, overheidsorganen, commissies en adviseur) is uitvoerig overleg gevoerd.
Uiteindelijk werd het werk gegund aan Jan L. van den Heuvel-Orgelbouw bv uit Dordrecht die in de afgelopen 30 jaar zijn reputatie opbouwde door de bouw van monumentale orgels in beroemde kerken en concertzalen in o.a. Frankrijk, Zwitserland, Duitsland, Zweden en de U.S.A.
De klaviatuur en mechanieken werden geheel gerestaureerd, alle pijpwerk werden uit het orgel genomen, van stof en vuil ontdaan, vervolgens gerestaureerd en na herplaatsing werd de intonatie geëgaliseerd. De Vox Humana van het vierde klavier, in 1966 gemaakt van een oud trompet register, bleek niet meer te herstellen. Een nieuwe Vox Humana werd door Van den Heuvel vervaardigd. De windvoorziening werd geheel nagezien. Ten behoeve van de restauratie van frontpijpen en herstel aan de orgelkas werd er een speciale steiger voor het orgel gebouwd zodat het orgel aan het beeld van de kerkbezoekers onttrokken was. Delen van de orgelkas werden technisch hersteld.
Tevens is een lang vervulde wens van Jaap Hillen in vervulling gegaan: achter het orgel is tegen de kerkmuur een buisklokkenspel geplaatst dat bespeelbaar is vanaf het vierde klavier.
Met zeer veel genoegen hebben de Stichting Grote- of Onze Lieve Vrouwe Kerk, de Restauratiecommissie, adviseur Jaap Hillen en de orgelbouwers Van den Heuvel samengewerkt en dit is dan ook te merken aan het fraaie resultaat. Met Van den Heuvel is vervolgens een langdurige onderhoudsoveréénkomst afgesloten om het orgel ook in de toekomst in goede staat te houden.
De heringebruikname van het monumentale orgel heeft j.l. 28 mei plaatsgevonden: op deze dag herdacht organist Jaap Hillen tevens zijn 50 jarig jubileum als organist van de Grote Kerk te Breda.
Gedetailleerde beschrijving van de uitgevoerde werkzaamheden.
GROTE- of ONZE LIEVE VROUWE KERK, Breda.
Stichting Orgelconcerten Breda
Instrumenten | Grote- of Onze Lieve Vrouwe Kerk, Breda